Coraz częściej, wybierając projekt domu, zwracamy uwagę na to, aby był nie tylko ładny i wygodny, ale także energooszczędny. Ostatnio osoby zainteresowane takim budowaniem elektryzuje nowa idea, która przyszła do nas z Zachodu: dom pasywny.

Budownictwo pasywne rozwija się przede wszystkim w Niemczech, Austrii, Szwajcarii oraz w Skandynawii. Jest wspierane przez rządy tych krajów, które w swoich programach ochrony środowiska dążą do ograniczenia zużycia energii ze źródeł nieodnawialnych. Tam powstały organizacje zajmujące się tą problematyką, poczynając od badań teoretycznych, poprzez projektowanie, certyfikowanie projektów, materiałów budowlanych i firm wykonawczych do realizacji i upowszechniania wiedzy na ten temat.

Wszystkie te działania są wspieranie poprzez tworzenie systemu korzystnych kredytów i ulg dla budujących. Pojęcie domu pasywnego zdefiniowano i ustalono jego standardy pod koniec lat 80-tych. Ogólnie rzecz biorąc, dom pasywny to taki, w którym przy zachowaniu komfortowego klimatu wnętrza bez aktywnego systemu ogrzewania i klimatyzacji, dom ogrzewa się i wychładza sam – czyli w sposób bierny. Zapotrzebowanie na energię potrzebną do ogrzania takiego domu nie powinno przekraczać poziomu 15 kWh/(m2/rok). Łączne zapotrzebowanie energii pierwotnej (słown.) na ogrzewanie pomieszczeń, przygotowanie ciepłej wody oraz działanie urządzeń domowego użytku nie może przekraczać 120 kWh/(m2/rok). W założeniu pozostałą potrzebną część energii powinno się wyrównać z odnawialnych źródeł (słown).

W domach pasywnych łączne końcowe zapotrzebowanie energii jest czterokrotnie mniejsze niż w obecnie realizowanych budynkach niskoenergooszczędnych, a aż 8-10-krotnie niż w domach tradycyjnych, ale budowanych zgodnie z normami.

Jak to porównują Niemcy:

Czy budowanie domu pasywnego jest ekonomicznie uzasadnione, sprawdza się, porównując go z domem budowanym zgodnie z obowiązującymi normami zapotrzebowania na energię. Przyjmuje się, że tak jest, jeśli z prognoz i obliczeń wynika, że suma kosztów jego budowy i eksploatacji w ciągu 30 lat będzie równa sumie kosztów budowy i eksploatacji domu tradycyjnego.

Zobacz również:

• Podstawowe cechy domu pasywnego
• Architektura domu pasywnego
• Dom pasywny z papierami
• Dom pasywny po polsku
• Projekty domów pasywnych
• Ekoosiedle

Aby ograniczyć straty ciepła przez przegrody, dom pasywny musi mieć szczelne, warstwowe ściany z izolacją pozwalającą osiągnąć współczynnik przenikania ciepła U na poziomie 0,15 W/(m2.K). Efekt ten można uzyskać stosując różne technologie, zawsze jednak jest to ściana warstwowa o minimalnej grubości warstwy izolacyjnej (styropian, wełna mineralna, włókna celulozowe) na poziomie ok. 40 cm. Odpowiednio grubą warstwę materiału izolacyjnego stosuje się też do ocieplenia stropodachu i podłogi na gruncie. Konstrukcja zewnętrzna domu musi być bardzo szczelna i pozbawiona mostków termicznych.

Okna

Bardzo ważnym elementem są superszczelne, potrójnie szklone okna, wypełnione gazem szlachetnym (na ogół argonem), zamocowane w wielokomorowych ramach, charakteryzujące się łącznym współczynnikiem przenikania ciepła U o wartości poniżej 0,8 W/(m2.K). Ważna jest też wielkość okien i ich współczynnik przepuszczania promieniowania słonecznego – zyski ciepła od promieniowania słonecznego wpadającego przez okna od strony południowej mają wynosić do 40%.

Szczelna powłoka

Po wykonaniu konstrukcji szczelność budynku sprawdza się specjalnym urządzeniem przeprowadzając tzw. Blower-Door-Test. Ma on wykazać, że szczelność przegród gwarantuje wymianę powietrza przez nie poniżej 0,6 1/h przy różnicy ciśnień 50 Pa. Przy takiej szczelności konieczne jest wyposażenie domu w system wentylacji mechanicznej.

Wentylacja mechaniczna

Wentylacja powinna być nawiewno-wywiewna z rekuperacją oraz gruntowym wymiennikiem ciepła. Zadaniem wymiennika jest podgrzanie w gruncie wlotowego powietrza wentylacyjnego zimą (dzięki temu mniejsze jest zużycie energii na podniesienie jego temperatury do temperatury pokojowej) i schłodzenie go latem (dla komfortu mieszkańców). Zależnie od rodzaju rekuperatora możliwy jest odzysk ciepła z odprowadzanego powietrza wentylacyjnego na poziomie 80 i więcej procent.

Ogrzewanie

System ogrzewania w domu pasywnym zredukowany jest do minimum. O ile w domach tradycyjnych większa część energii zużywana jest na ogrzewanie pomieszczeń, a przygotowanie ciepłej wody użytkowej stanowi tylko jego nieznaczny procent, o tyle w domu pasywnym proporcje są odwrotne. Zapotrzebowanie na konwencjonalne ogrzewanie wynosi 15 kWh/(m2.rok). Wystarczy zatem nieznaczne dogrzanie powietrza wlotowego, aby móc ogrzać cały dom.

Przekrój domu pasywnego z podstawowymi elementami, dzięki którym można znacznie obniżyć zapotrzebowanie na energię cieplną: gruba izolacja, szczelne okna, wentylacja mechaniczna z odzyskiem ciepła.

Zobacz również:

• Dom pasywny – Co to jest?
• Architektura domu pasywnego
• Dom pasywny z papierami
• Dom pasywny po polsku
• Projekty domów pasywnych
• Ekoosiedle

Pasywny dom jednorodzinny jest na ogół:

• piętrowy (dwie kondygnacje),
• niepodpiwniczony,
• z płaskim pulpitowym dachem lub dachem o niewielkim nachyleniu połaci,
• zwarty, pozbawiony wykuszy, podcieni, załamań w planie. Zatem wielbiciele rozrzeźbionych kształtów, skomplikowanych dachów, facjat, podcieni, kolumienek i łuczków będą zawiedzeni. Z punktu widzenia energetycznego idealnym kształtem dla domu pasywnego byłoby igloo – niestety, kłopoty wykonawcze spowodowałyby znaczne zwiększenie kosztów takiej budowli.

Elewacja domu pasywnego musi być tak zaprojektowana, aby zminimalizować straty ciepła oraz pozyskać je w stopniu maksymalnym z zewnątrz. Z tego powodu południowa fasada domu musi być jak najbardziej przeszklona, w przeciwieństwie do północnej, w której musi być jak najmniej otworów okiennych. Układ funkcjonalny w domu pasywnym powinien uwzględniać zasadę grupowania pomieszczeń mieszkalnych od strony bardziej nasłonecznionej, pozostawiając północną, chłodniejszą część budynku dla pomieszczeń gospodarczych, sanitarnych, technicznych stanowiących przestrzeń buforową. Wszystko to powoduje w praktyce, że architektura domów pasywnych jest bardzo specyficzna i niekiedy kontrowersyjna, zwłaszcza w miejscach o ugruntowanej, charakterystycznej dla danego regionu tradycji. Można o niej powiedzieć, że ma na ogół kosmopolityczny wyraz, zależny nie tyle od wpływu lokalnych wzorów, ile raczej od praw fizyki i chemii oraz współczesnej wiedzy na temat energooszczędnego sposobu budowania. Rolą architektów jest więc poszukiwanie takich elementów, które pozwolą na harmonijne wpisanie się tej architektury w zastaną przestrzeń, i nie jest to – biorąc pod uwagę zasady kształtowania domów pasywnych – zadanie łatwe.

Zobacz również:

• Dom pasywny – Co to jest?
• Podstawowe cechy domu pasywnego
• Dom pasywny z papierami
• Dom pasywny po polsku
• Projekty domów pasywnych
• Ekoosiedle

A jak jest w Polsce?

Aktywność instytutów i stowarzyszeń zajmujących się budownictwem pasywnym na Zachodzie doprowadziła do znacznego postępu w tej dziedzinie. Skutkiem tego jest dynamiczny rozwój rynku usług w tym zakresie, który dzięki konkurencji wymusił spadek cen na nowoczesne technologie i produkty. Dziś budowa domu pasywnego na Zachodzie jest około 15-20% droższa od tych, które spełniają obowiązujące standardy i normy. W Polsce zainteresowanie problematyką budownictwa pasywnego jest, jak na razie, znikome. Wynika to z faktu, iż nie stworzono jeszcze systemu zachęt do jego stosowania. Budynki pasywne są droższe od budowanych w tradycyjny sposób, zatem nie stać na nie przeciętnego inwestora, tego zaś, którego na taki dom stać, temat ten nie interesuje – taki inwestor woli ponosić większe wydatki na bieżącą eksploatację niekoniecznie w sposób energooszczędny zaprojektowanego domu, za to takiego, jaki odpowiada jego gustom.

Istnieje jednak w Polsce grono entuzjastów domów pasywnych – część spośród tego grona wymienia informacje, poglądy i własne doświadczenia na internetowym forum Muratora. Większość z nich marzy o osiągnięciu standardu domu pasywnego w planowanych bądź realizowanych przez siebie domach, ale jest sceptyczna co do realnych możliwości w tym zakresie, właśnie z uwagi na nierozpoznane, a raczej duże, koszty realizacji.

Rokowania na przyszłość

Wznoszenie domów pasywnych nie jest objawem ekstrawagancji czy dziwactwa, a niedługo może się stać koniecznością. Wznoszone przez człowieka budowle są zawsze ingerencją w środowisko naturalne i pogarszają na ogół jego stan, wymagają dla ich utrzymania dostarczenia określonej ilości kurczącej się energii, produkują zanieczyszczenia, które trzeba maksymalnie ograniczać i – jeśli to w ogóle możliwe – utylizować. Inwestowanie w ochronę środowiska kosztuje na początku dużo, ale w ogólnym bilansie się opłaca. Dlatego jeśli dziś ktoś stawia w Polsce pytanie, czy budownictwo pasywne się opłaca, to znaczy czy poniesione nakłady dadzą się w nieodległej perspektywie (20-30 lat) odzyskać, a potem pozwolą jedynie oszczędzać na wydatkach eksploatacyjnych, to odpowiedź na to pytanie brzmi: z ekonomicznego punktu widzenia mogłoby to jeszcze nie być uzasadnione. W obecnej sytuacji ekonomicznej takiego rachunku z założoną perspektywą zwrotu nakładów przeprowadzić nie można. Należy jednak zmierzać do poprawy energooszczędności wznoszonych budynków, niekoniecznie osiągając zaraz standard domu pasywnego.

Najważniejsze to uświadomić sobie, że energooszczędność zależy nie tylko od nieustannego pogrubiania warstw izolacji, ale w równej mierze od właściwego zaprojektowania funkcji i architektury budynku, jego zorientowania na słońce – głównego źródła energii na Ziemi. Należy też przełamywać stereotypy związane z formą budynku i jego wyposażeniem technicznym.

W Niemczech usiłuje się obecnie doprowadzić do przejścia na standard tak zwanego Drei-Liter-Hausu, czyli o dwukrotnie gorszych parametrach zużycia energii na ogrzewanie niż w przypadku domu pasywnego. To i tak duży krok w jego stronę, oznacza to bowiem równowartość zużycia około 3 litrów oleju opałowego na 1 m2 ogrzewanej powierzchni rocznie. Koszt realizacji takich domów byłby nieznacznie wyższy od kosztu tradycyjnych domów, a oszczędności eksploatacyjne byłyby ewidentne.

Zobacz również:

• Dom pasywny – Co to jest?
• Podstawowe cechy domu pasywnego
• Architektura domu pasywnego
• Dom pasywny po polsku
• Projekty domów pasywnych
• Ekoosiedle

• pogrubiono warstwę ocieplenia ścian zewnętrznych,
• powiększono powierzchnię okien południowej fasady,
• zmieniono obrys ścian zewnętrznych parteru, dzięki czemu całość ma zwarty charakter,
• wprowadzono zmiany systemu ogrzewania i wentylacji pomieszczeń.

Zachowano układ funkcjonalny i konstrukcyjny, a kształt architektoniczny zmieniono tylko nieznacznie. Integralną częścią projektu jest optymalne ustawienie względem stron świata. Dom można obracać w zakresie 30 st.

Dom pasywny – widok od strony połódniowo-zachodniej

Autorzy projektu: arch. Wojciech Drajewicz, Lesław Sokólski, Włodzimierz Niziołek, Stefan Jakubowski.

W projekcie kierowano się względami dotyczącymi oszczędności energii, dlatego południowa elewacja budynku jest mocno przeszklona, natomiast pozostałe elewacje o wiele mniej. W okresach dużego nasłonecznienia pomieszczenia na dole osłonięte są podłogą balkonu, która ma konstrukcję ażurową, składa się bowiem z ażurowo mocowanych desek. Pomieszczenie jadalni chroni przed nadmiernym nasłonecznieniem zwijana markiza. Bardzo przydatne okażą się też żaluzje poziome, które doskonale zabezpieczają przed nadmiernym nagrzaniem pomieszczeń i są znacznie tańsze. Sypialnie osłonięte są przed nadmiernym nasłonecznieniem w upalne dni szerokim okapem dachu.

Dom według tego projektu ma być wybudowany na projektowanym w Jeleniej Górze Ekoosiedla Czarne, którego inwestorem ma być Fundacja Kultury Ekologicznej.

Dom pasywny – rzut parteru

Plan parteru jest otwarty – w skrajnym przypadku może stanowić jedną przestrzeń o powierzchni prawie 54 m2. Na co dzień jednak pokój dzienny oddzielony jest od kuchni i pokoju gościnnego-pracowni rozsuwanymi szerokimi drzwiami. kuchnia jest oddalona od południowej ściany, aby uniknąć niepotrzebnego przegrzania oraz jest oświetlona światłem wschodnim. kominek – w okresach przejściowych może stanowić wystarczające źródło ciepła dla całego jednoprzestrzennego parteru oraz – po odpowiednim poprowadzeniu przewodów rozprowadzających ogrzane powietrze – dla pomieszczeń usytuowanych na górze. pomieszczenia techniczno-gospodarcze rozmieszczone wzdłuż północnej ściany budynku i działające jak bufor akustyczno-termiczny pomieszczenia dziennego pobytu umieszczone przy południowej, mocno przeszklonej ścianie, sąsiadującej z tarasem i ogrodem.

Dom pasywny – rzut piętra

Pomieszczenia strefy nocnej, sypialnie zgrupowano wzdłuż południowej ściany, nad pomieszczeniami dziennego pobytu. Wszystkie mają wyjścia na balkon od strony ogrodu. Mieszkańcy mają dzięki temu możliwość korzystania w jednakowej mierze z walorów otoczenia, jednakowy dostęp do światła słonecznego oraz korzystają z akustycznej osłony w postaci pasa pomieszczeń techniczno-gospodarczych na dole, a pomieszczenia wielofunkcyjnego na górze.

Zobacz również:

• Dom pasywny – Co to jest?
• Podstawowe cechy domu pasywnego
• Architektura domu pasywnego
• Dom pasywny z papierami
• Ekoosiedle

• “Architekt uprawia wolny zawód – wolno mu pracować zawsze” – proszę nie nadużywać jednak tej zasady i nie dzwonić do mnie wieczorami – wtedy pracuję nad Twoim projektem i chciałbym się skupić…
• Szanuję Twój gust i pogląd na architekturę, ale mam też własny i chętnie się nim podzielę, skoro już do mnie przyszedłeś. Lubię kiedy wiesz czego chcesz, ale jesteś otwarty na moje sugestie. Jestem z przekonania liberałem, ale w dziedzinie traktowania architektury konserwatystą: Twój dom, to nie tylko Twoja prywatna sprawa – on stoi w przestrzeni publicznej i jego kształt musi być poddany pewnym rygorom – architekci, na ogół, wiedzą jakim. Nie wszyscy…
• Proszę do mnie nie przychodzić z projektem domu z zagranicznego katalogu z oczekiwaniem: niech pan nam narysuje taki sam – to z różnych powodów niemożliwe. Dzięki temu zaoszczędzimy sobie wzajemnie wiele czasu.
• Nie projektuję dworków, zwłaszcza w Karkonoszach – od tego są inni specjaliści.
• Proszę nie przychodzić do mnie po ratunek przed karą za samowolę budowlaną.
• Nie uczestniczę w przetargach, w których jedynym kryterium jest cena za dzieło – nie sprzedaję tego samego towaru, co moi konkurenci. Architektura to nie pęczek rzodkiewek ani torebka gwoździ, których cena zależy od kosztów produkcji. Architektura to trudno mierzalny produkt intelektu.
• Architekturę, która Ci odpowiada może zaprojektować tylko ktoś komu ufasz – zakładam, że o tym wiesz, kiedy do mnie przychodzisz. Proszę więc mnie nie traktować, jak kolejną przeszkodę do pokonania na żmudnej drodze do osiągnięcia życiowego celu: budowy wymarzonego domu.
• Architekt może być Twoim sprzymierzeńcem, a nie wrogiem, jeśli go traktujesz serio.
• Pamiętaj: zaoszczędzisz na budowie tym więcej, im mniej będziesz oszczędzał na projektowaniu – oszczędności na myśleniu zawsze drogo kosztują.
• Przekonasz się o tym dowodnie, kiedy samodzielnie zechcesz nadzorować swoją budowę – “fachowcy” zawsze zdołają Cię przekonać, że wszystko (w przeciwieństwie do projektanta) wiedzą lepiej – czasem mają rację, ale przeważnie to się źle i boleśnie dla Ciebie kończy (n.p. dla Twojej kieszeni, estetyki i komfortu).
• Myślę o sobie, że jestem demokratą. Uważam jednak, że w dziedzinie, którą się zajmuję, to nie zawsze się sprawdza. Tu raczej wolę absolutyzm. Oświecony.
• Zawsze możesz znaleźć lepszego architekta – to się opłaca. Znajdziesz też na pewno tańszego – ale to nie musi Ci wyjść na korzyść. Oszczędzanie na myśleniu drogo kosztuje.
• Sam chciałbym, żeby pewne proporcje wyglądały inaczej: projektowanie, stosownie do skali problemu, odpowiednio długo – załatwianie formalności urzędowych – możliwie krótko (“bez potrzebnej zwłoki”). Jest odwrotnie. No cóż, raczej nie będziemy Ameryką… lepiej nam idzie importowanie stamtąd obyczajów ludowych, niż zasad pragmatyki urzędniczej. A szkoda.
• Wszelkie zmiany w projekcie uzgadniaj ze mną przed ich wprowadzeniem – czasami się zdarza, że się na nie nie godzę. Wtedy będziesz miał kłopot. Na ogół staram się jednak być spolegliwy.

Instrukcje dla inwestora instytucjonalnego:

• Nie jestem pogotowiem ratunkowym i nie załatwię Wam pozwolenia na budowę na jutro – obawiam się, że w warunkach polskiej biurokracji nawet Pan Bóg tego nie potrafi… Jest coś takiego jak KPA – urzędnicy go bardzo lubią, bo chroni głównie ich interesy.
• Składam oferty w oparciu o Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 18 maja 2004 r. w sprawie określenia metod i podstaw sporządzania kosztorysu inwestorskiego, obliczania planowanych kosztów prac projektowych oraz planowanych kosztów robót budowlanych określonych w programie funkcjonalno-użytkowym (Dz. U. nr 130, poz. 1389) – w końcu nawet minister musiał przyznać, że honorarium za projekt musi być powiązane z kosztem inwestycji i zapewniam Was, że nie wzięło się to z niczego.
• Chętnie pomogę Wam w określaniu Waszych rzeczywistych potrzeb. Naczelną z nich jest potrzeba przebywania w przyjaznym środowisku. Przyjaznym to znaczy:
  • dobrze zorganizowanym,
  • bezpiecznym,
  • zdrowym,
  • tanim w eksploatacji*,
  • estetycznym

  podkreślam ten ostatni element, bo o nim się w ogóle nie pamięta – a przecież spędzamy w pracy połowę naszego aktywnego życia. Estetyka miejsca pracy (poza płacą, relacjami pomiędzy współpracownikami i organizacją pracy) ma zdecydowanie pozytywny wpływ na chęć do pracy, jej wydajność i jakość. Zadowolony pracownik to dobry pracownik – on Ci przysporzy zysku.

• Nie zgłaszajcie się do mnie z prośbą, ażebym wykonał projekt budowlany na podstawie czyjejś koncepcji – to sprzeczne z zasadami etyki zawodowej architekta, a często nawet i z prawem. A poza tym, pewnie miałbym inną koncepcję.
• Nie zapraszajcie mnie do udziału w przetargach ofertowych, do których miałbym przygotowywać za darmo koncepcję architektoniczną – po pierwsze: od tego są kwalifikowane konkursy, w których przewiduje się nagrody, po drugie: to sprzeczne z prawem – wizja architektoniczna przygotowana w sytuacjach innych niż kwalifikowany konkurs architektoniczny ma wartość materialną, od której trzeba odprowadzić podatek… Stwierdzam to dla Waszego własnego dobra – taki “dziki” konkurs można unieważnić, co narazi Was co najmniej na utratę cennego czasu.
• Jeśli nie macie doświadczenia w inwestowaniu ani sprawdzonych służb inwestycyjnych, a jesteście inwestorem, który musi przeprowadzić inwestycję w oparciu o prawo zamówień publicznych (PZP), a zwłaszcza kiedy macie zamiar skorzystać z pomocy unijnej – nie decydując się od początku na współpracę z architektem, narażacie się na stratę czasu i pieniędzy oraz zaprzepaszczenie szansy, która może się już nie powtórzyć, a przynajmniej nie podczas Waszej kadencji.
• Nasza współpraca nie wygasa na etapie uzyskania pozwolenia na budowę, nawet jeśli sobie tego nie życzycie. Mam zawsze prawo wstępu na budowę i wpisu do dziennika budowy – korzystam z tego chętnie. W drastycznych przypadkach, nie uzgodnionych ze mną odstępstw od projektu, mogę wnioskować o wstrzymanie budowy i doprowadzenie jej do stanu zgodnego z projektem.

* – mam “zakrętkę” na energooszczędność, wiem jak należy zaprojektować budynek tani w eksploatacji i będę Was do tego namawiał. Potrzeba oszczędności energii, a co za tym idzie – ochrony środowiska – jest też wpisana w zobowiązania Polski wobec Unii Europejskiej, regulowane stosownymi dyrektywami. Niebawem prawo polskie, które musi być spójne z unijnym, zobowiąże Was do częściowego korzystania z odnawialnych źródeł energii – pomyślcie o tym już teraz. To się Wam opłaci.